دۀستپیک

پی دی اف دانلوود کنید
همچنین در دسترس: English فارسی آذری

پرسی ژنان و مافەكانیان و دەوری ئافرەتان لە كۆمەڵگای پێشڕەو و ناوەندی سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لە سەرەتای شۆڕشی ساڵی 1979وە بووە. ئافرەتان لەناو ئەو گرووپە بێ ژومارانەن كە پشتیوانی شۆڕشی گەلانی ئێران بوون بۆ رووخاندنی تەختی پاشایەتی چەندین ساڵەی رێژیمی پەهلەوی، ئەویش بەهۆی ئەوەیكە لەسەر ئەو بڕوایە بوون كە سیستەمی سیاسی و دەوڵەتی پاش رووخانی پاشایەتی، دەبێتە هەوێنی زیادكردنی توانای سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتی و گەشەی ئەوان. ئەگەرچی بەهۆی ترسی زۆربەی ئافرەتان، دەوڵەتی سیاسی پۆستەكانی شۆڕش بنچینەی لە خوێندنەوەیەكی تایبەت دایە لە شەریعەت یا یاسای ئیسلامی لە رێگەی رێبەرەوە. ئەو جۆرە خوێندنەوەیە نیشان دەدا كە لە كەشی گشتی و تایبەتی دا، گەیشتنی ئافرەتان بە مافەكانیان لە لایەن پیاوەكانەوە دیاری دەكرێ. جگە لەوەش، شێواز و رواڵەتی ئافرەتانیش وەك نموونەیەك بۆ پێناسەكردن و شوناسی خۆی لەبەرچاو دەگرێ. لەراستیدا شۆڕشی فەرهەنگی دوابەدوای ئەو لەساڵی 1981، كۆماری ئیسلامی دەستی كرد بە بەفەرمی ناسینی مافی ئافرەتان وەك مافێكی پلەدوو بەرامبەر بە پیاوان، لە ئەنجامدا هەر ئەمەش شوێنەواری لەسەر دەوری ئافرەتان لە ئێستای ئێراندا داناوە.

سیاسەتی جنسی دەوڵەت لەناو بنەماكانی ئیدئۆلۆژیكی كۆماری ئیسلامیدایە. هەروەها پرسگەلی ئازادیخوازی جنسی بووەتە یەكەمین تەنگژە بۆ ئەو ئافرەتانەی كە بەدوای مافێكی زیاترن و ئەمەش مەترسییەكی جیددیە بۆ دەوڵەت. لە رێژیمی پاشایەتی، بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی كەمپەینەكانی مۆدێرنیزاسیۆن و لایەنگرێتی شا لە كولتوری رۆژئاوا، كەڵك لە جنسیەت و رەگەز وەردەگیرا، بە شێوەیەك كە بەشداری ئافرەتانی ئێران بۆ پرۆژەی ئێرانێكی پێشكەوتو و مۆدێرن بنەمایەكی سەرەكی و حەیاتی بوو. لەساڵی 1961 وەك بەشێك لە شۆڕشی سپی و مۆدێرنیزاسیۆنی شا، مافی دەنگدان بە ئافرەتان درا. چوار ساڵ دواتر لەساڵی 1967 یاسای پاراستنی بنەماڵە بۆ وەدەستهێنانی مافی جیابوونەوە، سەرپەرشتی و، هاوسەرگیری ئافرەتان پەیڕەو كرا.[1]

بەپێچەوانەی ئەو پێشڤەچوونە یاساییانە، ئافرەتان بەردەوام بەدەست بەربەستەكانی كولتوری، ئیسلامی، پیاوسالاری و ئابووری لە ژێرگوشاردان. جیا لەمانەش شا نەیتوانی پەرە بە پشتیوانی خۆی لەنێو ئافرەتانی خێڵەكی بدا. لە بەرامبەردا روح الله خومەینی پرسی ئافرەتانی خستە ناو پرسگەلێكی ترەوە تاوەكو سیاسەتەكانی دژە ئیسلامیی شا بكێشێتە كێشەوە و ئەو كردەوانەی شا بە هەوڵی شا بۆ لایەنگیری كردن لە رۆژئاوا بناسێنێ. توانایەكانی خومەینی بۆ پەیوەست بوون بە هەستە سونەتی و كۆنەكانی خەڵك، لەنێویاندا ئافرەتانی خوێندەوار، بوو بە بنەمایەكی بەهێز بۆ پشتگیریكردنی ئەو لەساڵی 1963. بەهۆی بنكەی هەڵبژاردنی ئافرەتانەی بەربڵاو، خومەینی توانی پێگەی خۆی بۆ بەشداری ئافرەتان لە كایەی سیاسی بگەڕێنێتەوە.[2] ئەگەرچی هەر لە هەمانكاتدا، یاسای ئیسلامی پەیوەندیدار بە ئافرەتان بەپێچەوانەی دەسكەوتە بەبایەخەكانی وەدەستهاتوو لەژێر چەتری رێژیمی پاشایەتی بەهێزتر كران. لە ئەنجامدا دەوڵەتی پۆست شۆڕش، سیاسەتگەلێكی جنسی دژبەری یەكتری دروست كرد كە لەودا جۆرە پێناسە و خوێندنەوەیەكی تایبەت لە دینی بۆ كرابوو ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی هەندێك كایەی سیاسی ئاراستە كراو. لەساڵی 1983 ئافرەتان دەبوایە جۆرێك جلكی ئیسلامی بپۆشن كە دەبووە هۆی جیاوازی رەگەزی جنسی، بە شێوەیەك كە هەندێك ئیشی تایبەتی وەك دادوەری لەو چوارچێوەیەدا بۆ ئافرەتان نەدەگونجا و وای لە ئافرەتان دەكرد كە ئەو دۆخە یاساییە وەك پێشێلكردنی مافی ئافرەتان لەوانە هاوسەرگیری، جیابوونەوە، میرات و بەخێوكەر (سەرپەرشتی منداڵ) قەبووڵ بكەن. [3]

لە كۆت و بەندی كۆماری ئیسلامیدا، بۆ گەیشتن بە ئامانجە ئیدئۆلۆژیكیەكانی سەربەخۆیی پەیوەست بە شۆڕش كەڵك لە رەگەز وەردەگیرا. ئیسلام و حكومەتی ئیسلامی كۆمەڵگا ئەو شێواز و میكانیزمانە بوون بۆ گەیاندنی ئەو پەیامە. لە ئەنجامدا ئافرەتان بوون بە پارێزەرانی رواڵەتی ناوئاخنی شۆڕش، لەكاتێكدا كە دەوڵەت شوناسێكی چێ كرد كە پەیوەست بوو بە دەوری ئافرەتان وەك هاوسەر و دایك بۆ پارێزگاری لەو بایەخە ئیسلامیانەی كە بەهۆی شۆڕشەوە وەدیهاتوون و بناغەیان قایم كراوە. هاوكات، لە كاتێكدا كە ئافرەتان هاوشانی پیاوان لە رێپێوانی سیاسی لە زانكۆكان و دۆخی كار و ئیش بەدیار دەكەوتن، حكومەت بۆ گەیشتن بە كۆمەڵێك ئامانج، پێناسەی تایبەتی خۆی لە ئافرەتانی شۆڕشی ئیسلامی خستەروو. حكومەت لەو رواڵەتەی كە ئافرەتەكانی شۆڕشی ئیسلامی هەیانبوو بۆ ئامانجەكانی خۆی كەڵكی لێ وەردەگرت. بەهۆی ئەوەیكە رەگەزی جنسی پەیوەندییەكی بەهێزی بە رەوایی سیاسی و ئیدئۆلۆژی دەوڵەتەوە هەیە، كۆماری ئیسلامی سیاسەتگەلێكی رەگەزی دژ بەیەكی هێنایە ئاراوە كە بووە هۆی بشێویەك لەناوەندی ئەو رێكخراوەی كە پەیوەندیدارن بە دەوری مافی ئافرەتانەوە. یەكێك لە ئەنجامەكان پرۆژەی جانوس بوو كە بە سیاسەتی رەگەزی و جنسیانەی خۆیەوە بوو بەهۆی ئەوەیكە لە ئاكامدا پێش بگرێ بە یەكسانی ئافرەتان و پێشخستنی پێدانی هەلی تەنانەت بەرتەسك بۆ ئافرەتان بەمەبەستی دەركەوتن لە كۆمەڵگای تەژی لە ئاڵوگۆڕی ئێراندا.

لەماوەی 37 ساڵی رابردوودا، كۆمەڵگای ئێران هێدی هێدی گۆڕانكاری بەسەردا هات و وێكچوونێكی كەمی هەبوو لەگەڵ ئەو چاوەڕوانیانەی كە رێبەری ئەو سیستەمە چاوەڕوانی دەكرد. گۆڕانكارییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی ناوخۆیی و دەرەكی، بوونەتە پاڵنەرێك بۆ ئەوەی كە رادەی زانیاری و ئاگایی كۆمەڵگا، نەرمی نواندن و خۆرێكخەری و چالاكی لەنێوان ئافرەتان و كچان بەگشتی بچێتە سەرێ. "خەڵاتی بەكۆمەڵ"ی سەردەمی پۆست شۆڕش بوو بەهۆی زیادكردنی حەشیمەت بۆ 71 ملیۆن و یان باشتر بڵێن زیادبوونی حەشیمەتی لاو لە ئەنجامدا.[4] وەك كاردانةوة نرخی 85%ی حەشیمەتی خوێندەواری ئێران كە زیاترین رادەیە لەنێو وڵاتە ئیسلامیەكاندا، گەنجانی ئێران زۆر باشتر لە نەسلی پێش خۆیان بەرەو خوێندن چوون و خوێندەواریان هەیە.[5] لەگەڵ ئەمەشدا، كەمتر لە یەك كەس لە سێ كەس شۆڕشیان وەبیر دێت و، گەنجەكان بە شێوەیەكی نارێك و نا رێكخراو لە شكستەكانی رێژیم ئازار دەچێژن. بێكاری، هەڵاوسانی ئابووری، شارنشینی و راگواستنەكانی حەشیمەت بووەتە هۆی ئەوەیكە گوشارێك بكەوێتە سەر دەوڵەت و كۆمەڵگا. جگە لەمانەش، هەڵاواردنی خوێندن و ئەو سیاسەتە كارییەی كە پیاوان بەسەر ئافرەتاندا زاڵ دەكا و هاوتەریبە لەگەڵ بایەخە كۆمەڵایەتییەكانی باوك سالاری یان پیاو سالاری ئێرانەوە، هێدی هێدی پێشڤەچوون و پێشكەوتنی ئافرەتان لە كۆمەڵگادا بەرەو دواوە دەبات.

مێژووی بزووتنەوەی ئافرەتانی ئێرانی پەیوەندییەكی ئاڵۆزی لەگەڵ شۆڕشی مۆدێرن لە ئێراندا هەیە، بە شێوەیەك كە لەشۆڕشی ساڵی 1979دا دروستبوونی ئەو كۆمارە ئیسلامییەی ئێستا رەنگی داوەتەوە و گەیشتووەتە لوتكەی خۆی. زیاتر لە سێ دەیەیە كە ئەم بزووتنەوەیە لە رێگەی قۆناغە جیاوازەكانی گەشەكردن و گەورەبوونەوە بەرەوپێشەوە چووە. هاوتەریب لەگەڵ بزووتنەوەی لایەنگیری لە مافی دەنگدان لە رۆژئاوا، بنەما و بنەچەی خۆی لە گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و سیاسی ناوخۆیی دا دەبینێتەوە كە بۆ نزیكەی دوو سەدەیە ئافرەتان رچەشكێنی خوێندن، چاكسازی و نوێگەری تێكئاڵاو لەگەڵ نۆرمە سیاسی، كۆمەڵایەتی و دینییەكان بوون بۆ دۆزینەوە و بەرچاوكەوتنی زیاتر. لەگەڵ ئەوەشدا كە لە سەرەتای شۆڕش، ئافرەتان بەهۆی لایەنگیرییە سیاسی و ئیدئۆلۆژیكییەكانی خۆیان لەیەكتر جیا دەبوونەوە، هەنوكە ئەو جیاوازیانەیان بە هۆی دۆزینەوەی بەستێنێكی هاوبەش و نزیكتر لەیەك، لە هەوڵدان بۆ دروستكردنی بەرەیەكی یەكگرتوو و كاریگەری ئافرەتان بەمەبەستی گەشەكردن و یەكسانی رەگەزی وەلاناوە.

لەماوەی سێ دەیە، خەبات بۆ یەكسانی رەگەزی ململانێیەكی دژوار بووە، لەبەر ئەوەیكە دەوڵەت دژ بە كار و چالاكی سیاسی گۆڕانكاری لە ئیدئۆلۆژیدا كردبوو. چالاكانی مافی ئافرەتان بۆ تێهەڵێنانەوەی نایەكسانی رەگەزی بە رێگەی هێمنانە و هەنگاو بە هەنگاو لەگەڵ ئەو پرسەدا خەباتیان كردوە. بۆیەش هەر زوو، بۆ پاراستنی پشتگیری ئافرەتان، مافی دەنگدانیان پێ درا. لە یەكەمین هەڵبژاردنی پەرلەمان كە لەساڵی 1980 بەڕێوەچوو، چوار ئافرەت بۆ دەفتەری كۆمەڵ هەڵبژێردران. لەگەڵ رادەی كەمی ئەوان، ئامادەبوونی ئافرەتان بۆ رەواییدان بە رێژیم پێویستییەكی حاشاهەڵنەگربوو. لە سەرجەم هەڵبژاردنەكانی تری پەرلەمان، ئافرەتان بە بەردەوام كورسیی سیاسییان وەردەگرت.

لەماوەی شەڕی ئێران – ئێراق (1980 – 1988) ئافرەتان بۆ خوێندن هان دەدران و بەشێوەیەكی یەكسان بۆ ئابووری و ژیانی بنەماڵەكان بەگشتی گرنگ بوون.[6] خومەینی بە دانانی هەندێك چاكسازی بۆ شیكردنەوەی یاسای دینی كۆماری ئیسلامی، بە رێگەدان بە بێوەژنەكان بۆ هەبوونی مافی سەرپەرشتی منداڵەكانیان لەجیاتی ئەوەی كە بیاندەنەوە بە ماڵی باوانیان، ئافرەتانی لە بەرامبەر پشتگیری سیاسی ئەوان لە حكومەتەكەیان ئارام كردەوە.[7] هەروەها یاسای كار لەساڵی 1987 بە پێدانی مافی زیاتر بە ئافرەتان وەك پشووی منداڵبوون، پەرستیاری لە منداڵ، ساغی و سڵامەتی و ئاسایش رێكخرا.[8] دووساڵ دواتر یاسای جیابوونەوەش هەموار كرا.

سەردەمی سەرۆك كۆماری رەفسەنجانی (1997 – 1989) شایەدی تێپەڕین لە ئابووریەكی شەڕ لێدراو بە ئابووریەكی یەكترگیر بوو. ئەم گۆڕانكارییە سیاسییانە ئافرەتانیشی خستە ژێر كاریگەری خۆی. گرنگترینیان هەوڵی دەوڵەت بوو بۆ كۆنترۆڵكردنی گەشەی حەشیمەت. دەستكەوتێكی بەرچاوی سیاسەتی رەفسەنجانی بەكردەوەی كردنی بەرنامە و پلانە داڕێژراوەكان بوو بۆ دابەزاندنی نرخی ئاوسانی میللی لە 5.6ەوە لەساڵی 1980 بۆ 2 لەساڵی 2009.[9] هەروەها ئازادی بەربڵاوتری كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی لە درێژایی ئەو ماوەیەدا هاتە ئاراوە و رێگە خۆشكەر بوو بۆ دەرچوونی گۆڤار و بڵاڤۆكی وەك ئافرەتان كە لە ساڵی 1992 دەستی بە بڵاوبوونەوە كرد و پاشان لەساڵی 2008 داخرا. جگە لەمانەش، بابەتگەلێك بڵاو دەكرانەوە كە لەلایەن ئافرەتان و پیاوانەوە وەك راپۆرت لەسەر بەربەستە كۆمەڵایەتی و كولتوریەكان و داهێنانە وەرزشییەكانی ئافرەتان، هاوسەرگیری بۆماوەیی، مادەی هۆشبەر، لەشفرۆشی، چەندهاوسەری و مافی یاسایی و سیاسیان دەنووسی.[10] كاریگەری زۆر كەمی ئەو بڵاوكراوانە بووە هۆی پەرەگرتوویی ئاگایی و زانیاری رەگەزی، وەك پێشوو لەجیاتی ئێرانی پێش شۆڕش بوو.

لەناو ئەو كەشە سیاسییەدا، ئافرەتان – چ بەدینەكان و چ سێكۆلارەكان – دەرفەتێكیان بۆ خۆدەرخستنیان دۆزیەوە. فیمینیستە ئیسلامییەكان دەیانتوانی تاوەكو كەمپەین بۆ وەرگرتنی مافی ئافرەتان بە ئاشكرا وەڕێ بخەن. ئەوان بە كەڵكوەرگرتن لە دۆخی سیاسی كراوەتر لەپاش شەڕی ئێران – عێراق، هەوڵی هاوبەش بۆ گوشار خستنە سەر سیاسەتدانەران بەمەبەستی لابردنی لەمپەرەكانی سەر رێگەی گەیشتن بە مافەكانی ئافرەتان بدەن. تاساڵی 1995، ئافرەتان هەمدیسان توانیان وەك دادەوری راوێژكار خزمەت بكەن. لەساڵی 1997، محەمەد خاتەمی بە پشتگیری بێوێنەی ئافرەتان هەڵبژێردرا. بە هەڵبژاردنی مەجلیسی چاكسازی شەشەم (2004 – 2000) بە هەڵبژێرانی 13 نوێنەری ئافرەت، ئافرەتان دەرفەت و دەسەڵاتێكی زیاتری سیاسییان وەدەست هێنا.[11] لە رێگەی ئامادەبوونیان و بە گوشاری رۆژلە دوای رۆژ زیاتر، هەمدیسان هەوڵ بۆ بەرئاوەژووكردنەوەی لەمپەرەكانی یاسایی بۆ یەكسانی رەگەزی درا. بەڵگەنامە یاساییەكانی وەدەستهاتوو بۆ لابردنی یاسای قەدەغە بوونی خوێندن بۆ خوێندكارە ئافرەتەكان لەگەڵ شكستەكانی پەیوەندیدار بە خاڵەكانی رێككەوتننامەی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ لابردنی جیاوازی رەگەزی دژ بە ئافرەتان (CEDAW) لە لایەن ئەنجومەنی چاودێرییەوە چەندبەرابەر كرا.

لەگەڵ ئەمەشدا، هەڵبژاردنی مەحمود ئەحمەدی نژاد لە هەڵبژاردنی ساڵی 2005 وەك سەرۆك كۆمار بوو بەهۆی سەركوتی ئەو كۆمەڵگا مەدەنییەی كە لە رێگە و شێوازی جۆراوجۆرەوە كاریگەری لەسەر ئافرەتان هەبوو. دەوڵەت بە نیشاندانی گۆڕانكارییەك، ناوی ناوەندی هاوبەشی ئافرەتانی بە ناوەندی كاروباری ئافرەتان و بنەماڵە گۆڕی. لەساڵی 2008 دەوڵەت دەستی كرد بە دانوستان بەڵام لە تێپەڕكردنی یاسایەكی كە مشتومڕی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا و لەودا رێگە بە چەند هاوسەرێتی دەدا شكستی خوارد.[12] لە وەڵامدا، چالاكوانانی ئافرەت و پیاو بە كەمپەینی یەك ملیۆن ئیمزا پەیوەست بوون كە لە رێگەی گشتپرسییەكی وەك، هەوڵی هاوبەش بۆ بردنە سەرەوەی رادەی ئاگایی گشتی و گوشار خستنە سەر دەوڵەت بۆ بەكردەوەیی كردنی چاكسازی لە یاساكانی رەگەزیدا درا. ئەم كەمپەینە سەرەنجی رای گشتی زۆری بەدواوە بوو، بەڵام دژكردەوەی دەوڵەتیشی بۆ سەركوتی توندی چالاكوانان بەدواوە بوو لە رێگەی دەستەبەسەركردن و دەستگیركردنەوە.[13] كەمپەینەكانی تری وەك راگرتنی بەردباران، سەرجەم جۆرەكانی تری توندوتیژی دژی ئافرەتان و كەمپەینی لەچكی سپی دژ بە هەڵاواردنی رەگەزی لە ستادیۆمە وەرزشییەكانی تۆپی پێ هەر لەو سەردەمەدا هاتنە ئاراوە.

هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری 2009 و گۆڕانكارییەكانی پاش هەڵبژاردن، گۆڕانكارییەكی بنچینەیی لە روانگەی ناوخۆیی ئێران هێنایە ئاراوە. لەنێو گەرمەی هەڵبژاردن، ئافرەتان هەمدیسان بەشدارییەكی بەرچاویان هەبوو. بەر لە هەڵبژاردن، چالاكوانە ئافرەتەكان لەسەرجەم روانگەكانەوە گردبوونەوە تاوەكو بەرەیەكی یەكگرتووی رەگەزی پێك بێنن. لەگەڵ ئەمەشدا، ئەنجامی پێشبڕكێی هەڵبژاردن لە گەردەلوولی رێپێوانی گشتی و سەركوتكارییەكانی حكومەت، ئافرەتانی ئێرانی لە كۆمەڵگادا بە شێوەیەكی بەربڵاو خاپوور كرد. ئافرەتان بە هەزاران دەنگ وەكو سەلمێنەری گۆڕانكارییەكانی پاش هەڵبژاردن ناسران. ئەوان بە یەكسانی كەوتنە گێژاوی ئەو سەركوتكارییەی كە پاش هەڵبژاردنی دەوڵەت هاتە ئاراوە. لە ئەنجامی هەڵبژاردن، ئەحمەدی نەژاد یەكەم سەرۆك كۆماری ئێرانی بوو كە ئافرەتێكی وەك وەزیری تەندروستی لە كابینەكەی خۆیدا جێگیركرد.[14] شتێكی باسهەڵگری تر كە لەساڵی 2012 ئەنجام درا بەدوای بەرتەسك كردنەوە و سنوورداركردنی ئافرەتان بۆ خوێندن بوو لە 77 بەشی جیاوازی خوێندنی زانكۆیی دیاریكراو لە 36 زانكۆی دەوڵەتی لە سەراسەری وڵاتدا. حكومەت ئەو گۆڕانكارییانەی وەك پاساوێك و بەشێك لە هەوڵەكانی بۆ سەپاندنی پشكی رەگەزی لە سیستەمی زانكۆیی بە قازانجی پیاوان هێنایەوە.

هەڵبژاردنی حەسەن روحانی لەساڵی 2013 هیوایەكی نوێ بوو بۆ ئافرەتان. روحانی لە بەڵێنەكانیدا لە كەمپەینەكانی هەڵبژاردندا، بەڵێنی دا كە گرفتی ناوكی ئێران لەگەڵ رۆژئاوا چارەسەر بكا، ئەو دۆخە ئەمنیەتی و سەركوتكەرەی كە هەیە كۆتایی پێ بێنێ، بەربەست و گرفتەكانی ئافرەتان بۆ خوێندنی باڵا هەڵگرێ، سیاسەتەكانی جیاوازی رەگەزی لەناو ببا و لە ئەنجامدا بەڵێنی ئەوەیدا كە دەرفەت و پشكی كاری زیاتر بۆ ئافرەتان بڕەخسێنێ و چەند وەزیری ئافرەت بۆ پشتیوانی لە یەكسانی رەگەزی هەڵبژێرێ. تائێستا ئەو دوو وەزیری بۆ كابینەكەی خۆی هەڵبژاردوە و هەروەها یەكەمین باڵوێزی ئافرەتیشی هەڵبژاردوە. رێككەوتنی ناوكی بە سەركەوتوویی لە 16ی ژانویەی 2016 بۆ هەڵگرتنی گەمارۆكان و بەڵێنی دەرفەتی ئابووریی باشتر ئیمزا كرا. پاش هەڵبژاردنی پەرلەمان و پەرەگرتنی چەند كەمپەین، لەنێویان دا كەمپەینی میللی لە لایەن چالاكوانانی خۆجێیی بە ناوی "كەمپەینی گۆڕینی روخساری پیاوانەی پەرلەمان" بە چواربەرابەر بوونی رادەی بەربژێرە ئافرەتەكان و زیادبووی دوولایەنەی رادەی نوێنەرانی پەرلەمان هاتە كایەوە. بەپێچەوانەی هەموو ئەمانە دۆخی ناوخۆیی هەروا بە داخراوی مایەوە و زیادبوونی هێرش كردنە سەر ئافرەتان لە شوێنە گشتییەكان، سیاسەتە زنجیرەییەكانی گرتن و لێكۆڵینەوە لە چالاكوانان و، هەڵاواردەیی زیاتر دژ بە كەمایەتیە ئایینی و نەتەوەییەكان، هاوكار لەگەڵ گوشار لەسەر ئافرەتان بۆ بەجێگەیاندنی لەمپەرە یاساییەكان، ئەوە دەردەخا كە بەرنامەی دواتر بۆ چاكسازی لە بابەتی رەگەزی لە باشترین حاڵەتدا گرفتی تێدا دەبێت.

بە زیادبوونی سیاسەت و گەڵاڵەكانی دژ بە ئافرەت لەماوەی چەند مانگ كە سەر بە سپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامیدا بوون یا لە ژێر كۆنترۆڵی ئەواندابوون، بە دەستگیركردنی دوو ئافرەتی سەمبولیك و رەمزی دوو نەتەوەیی ئێرانی لە كانادا و بەریتانیا، هۆما هودفەر و نازەنین زاغری – دۆخی مافی مرۆڤی ئافرەتانی ئێران كەوتە قۆناغێكی نوێوە.[15] ئەم قۆناغە، كە لە رێگەی كۆمەڵێك سەرچاوە بە پلانی فێمینیستەكان دژی ناوئاخن و ناوكی بایەخەكانی شۆڕشی ئیسلامی هەڵگیرسابوو، ئیشارە بە جموجووڵێكی ئاڵۆز و پێچەڵاوپێچ لەهەمبەر ململانێی هێز لەنێوان خواستی ئافرەتان بۆ مافی مرۆڤ و سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی سەبارەت بە مافی مرۆڤ بەگشتی و بە تایبەتی مافی مرۆڤی ئافرەتان دەكات. بە چەند پێوەر، ئاڵۆزی روو لە زیادبوونی ئەو ململانێیە رەنگە نیشانەیەك بێ بۆ ئەو ئەگەرەی كە لە كۆمەڵگای ئێراندا ئافرەتان زیاترین مەترسی بەرچاون بۆ كۆماری ئیسلامی و دەوڵەتە بنچینەییەكەی – هەر پێكهاتنێك لەسەر مافی ئافرەتان لە كۆتاییدا پێكهاتنێكە لەسەر بنەمای ئیدئۆلۆژی بنچینەی دەوڵەت.

هەر بەم هۆیەشە كە پرسی ئێستا لێكۆڵینەوەی كۆجێییە لەسەر ئافرەتان و مافی مرۆڤ لە ئێراندا. لەم یەكترگیریە لە رەوتی بەرەوپێشچوونی مافی مرۆڤی ئافرەتان، چالاكوانان لە ئێراندا نە تەنیا بۆ ئافرەتان بۆ گەیشتن بە مافەكانیان دەورێكی كاریگەریان هەیە، بەڵكوو لەراستیدا بۆ پرۆسە و پێناسەی هەوڵ بۆ هەموو ئەوانەی كە حەزیان لە پرسی مافی مرۆڤە ئەوان پێویستیەكی حاشاهەڵنەگرن. بە واتایەكی تر، ئافرەتان ئەركی بەرەوپێشبردنی سنوورەكان و ئیمكاناتی دەستڕاگەیشتنی مافی مرۆڤ لە رێگەی سەرجەم گەلانی ئێرانیان لەسەر شانە.

بەپێچەوانەی ئەو بەربەستانە و ئەو تەنگژە قەیرانیاویانە، ئافرەتانی ئێران دەبێ دۆزینەوەی سەرەداوەكانی گەشەكردن لە چالاكییەكانیان جێژن بگرن. لەگەڵ ئەوەشدا كە ئێستاكە بەهۆی سەركوتكارییەكانی دەوڵەت، چالاكییەكان بەگشتی لەجیاتی ئەوەیكە لە رێگەی بزووتنەوە چالاكییەكان لە رادەی گەورەدا رێك بخرێت و ئاراستە بكرێت، بە تاكی و نافەرمی دەمێنێتەوە، پێشكەوتن لە رێگەی هاوكاری بەربڵاو و گەورەوە بەرچاو دەكەوێ. لەهەموو ئەمانە گرنگتر یەكگرتوویی روو لە گەشەكردنێكە كە لە هەوڵەكانی بەشداریكردنی ئافرەتان لە سەرەتاكانی ئیدئۆلۆژیكی، سیاسی و دینی جیاواز دەبینرێ. ئافرەتان چ بەدین و چ سێكۆلار نایانهەوێ كە بەرەو دواوە بگەڕێنرێنەوە. لەراستیدا هەردوو گرووپ بەدوای دەورێكی ئەكتیڤ و كاریگەر بۆ ئافرەتانن لە سەرجەم بوارەكانی كۆمەڵگادا، ئەگەرچی رەنگە لە پلەو چینی جیاوازیش دابێت. لەگەڵ ئەوەیكە ئافرەتان لە هەوڵدان بۆ گۆڕانكاری و یەكسانی زیاتر، باڵەخانەی چێكراو لەسەر مۆمێنتۆمی یەكگرتن بۆ پێشخستنی سەرچاوە هاوبەشەكانی ئافرەتان و پرسە بنچینەییەكانی مافی مرۆڤ پێویستیەكی حاشاهەڵنەگرە.

هەر بەم هۆیەشە كە بابەتەكانی ئەم ژمارەیە، روانگەگەلێكی فرەچەشن دەردەخا لە بۆچوون لەبارەی بەرە یاسایی، كۆمەڵایەتی، فەرهەنگی و ئابووری لەسەر ئەو تەنگژانەی كە كاریگەرییان لەسەر ئافرەتان و كچانی ئێرانی ئێستادا هەیە. بەهەرحاڵ، بابەتەكان بەگشتی لەسەر مەسەلەیەكی هاوبەش وردبوونەتەوە كە پرسی ئافرەتان و مافی مرۆڤ بۆ گەشەی داهاتووی دەوڵەت و كۆمەڵگای ئێران لەسەرەوەدا دەمێنێتەوە. لەلای دەوڵەتەوە، گۆڕانی یاسایەكان دەبێ بەپێی پێویستی بۆ یەكسانی رەگەزی خەبات بكات. لە لای كۆمەڵگای ئێرانی، چالاكی ئافرەتان و تێكهەڵچوونی ئەوانە لەسەر رێگەی خۆیاندا بەو ئەركە. بە هەڵگرتنی كەسایەتییە رەمزییەكانی بزووتنەوە لە ئێراندا، بە سەرنجدان بە گرتنەكان و كۆچ لە وڵاتدا پاش گۆڕانكارییەكانی دوای هەڵبژاردنی 2009، ئافرەتان لە ئێران و دەرەوەی ئێران، دەبێ گوتار و دیسكۆرسیان بۆ پێوەندی دوولایەنە، لەنێوان ئاگایی و زانیارییان لەسەر كێشەی هاوبەشیان بۆ مافی مرۆڤ و فرەچەشنیەك كە كردەوەكانیان بە چالاكی پڕبار دەكا ببەنە سەرێ و گەشەی پێ بدەن.

بەپێی ئەو شتانەی لەم بارەیەوە بەدەست هاتووە و، بۆ پارێزگاری و پێشخستنی مافی ئافرەتان لە سەرجەم بوارەكان لە ئێراندا، پێشنیارە سیاسییەكانی ژێرەوە دەخەینە روو:

بۆ زلهێزەكانی بەریتانیا و یەكێتی ئەوروپا

  • هەنگاوی نوێنەرانی یەكێتی ئەوروپا لە چاوپێكەوتنەكانیان لە ئێران بۆ دەستڕاگەیشتن بە راپۆرتەكان و چاوپێكەوتنەكانی ئەنجام دراو لە لایەن كۆمەڵگەی پەرتەوازەی ناوخۆی وڵات و هەروەها ئەوانەی خاوەن قازانجن، بەمەبەستی بەدەستهێنانی تێگەیشتنێكی واقعیانە لە دۆخی ئافرەتان و كچان لە ئێراندا.

  • دامەزراندنی گرووپەكانی كاری لەنیچوان یەكێتی ئەوروپا و بەرپرسانی دادوەری كۆماری ئیسلامی بۆ ئاماژەكردن بە دۆخی ئافرەتان و كچان لە ئێراندا لە رێگەی هاوكاری چەند لایەنە.

  • ئاماژە بە مافی هاووڵاتیبوونی ئافرەتان لە ئێراندا لە رێككەوتنە چەند لایەنەییەكان و پشتگیری بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی بۆ بەجێگەیاندنی پێویستییەكانی تایبەت بە مەبەستی پارێزگاری و بەرزكردنەوەی پلە.

  • دیالۆگی سەرەتایی و بەردەوام لەسەر دەوری ئافرەتان لە دروستكردنی كەشێكی ئەمنی و ئاسایش لە ناوچەكەدا بەهۆی هاوكارییەكان و ئاڵووێرە چەند لایەنەییەكان.

  • ئافرەتانیش بتوانن دەستیان بە كار و پیشە و مووچەی دادپەرەوەرانە رابگات لە رێكەوتنە چەند لایەنەییەكان لەگەڵ ئێراندا.

  • راسەرییەكانی ماڵی چڕبۆوە لەسەر NGOیەكان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی خوێندەواری و پێشكەوتن بۆ ئافرەتان و كچان لە ئێراندا، كۆمەڵگەی ناوچەیی و جیهانی و بۆ گەیشتن بەو ئامانجەش تا 2030.

بۆ NGO نێودەوڵەتییەكان:

  • پێكهێنانی بەرنامەی خوێندن و پەرەپێدانی توانستەكان لەسەر بنەمای سێ بەشی ئابووری ئێران بۆ پێشكەوتنی ئافرەتان و كچان لە كۆمەڵگاكانی دێهاتی و سەرمەرزی ئێران.

  • پێكهێنانی گفتوگۆی بەردەوام لەگەڵ رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان و ئاژانسەكان و ئامرازەكانیان، بە چڕبوونەوە لەسەر دەستڕاگەیشتنی بەرەوگەشەی مافی مرۆڤ و مافی مەدەنی لەناو ئافرەتان و كچان لە ئێراندا.

  • بەڕێوەبردنی كەمپەینی نێودەوڵەتی بەمەبەستی داواكاری لە كۆماری ئیسلامی ئێران بۆ ئیمزای رێككەوتننامەی هەڵگرتنی سەرجەم شێوازەكانی هەڵاواردن دژی ئافرەتان (CEDAW) بێ هیچ پێشمەرجێك.

  • - بەرەوپێشبردنی كەمپەینە خوێندنیەكان و زانیاری بۆ گەشەی تێگەیشتنی ئافرەتان و كچان لە دەوری ئەوان بۆ چێكردنی دۆخی بێ توندوتیژی لە ئێراندا.

بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران:

  • پەسندكردنی رێككەوتننامەی لابردنی سەرجەم جۆرەكانی هەڵاواردن دژی ئافرەتان (CEDAW) بێ هیچ پێشمەرجێك.

  • گۆڕینی پێكهاتەی ئەو سیاسەتانەی كە پێشگیری دەكات لە دەستڕاگەیشتن بە ماف و خزمەتگوزاریە گشتیەكان وەك كەڵكوەرگرتن لە چارشێو وەك شێوازێكی پەسندكراوی حیجاب لە خەستەخانەكان، كلینیكەكان، زانكۆكان، مەكتەب و ئۆفیس و شوێنە گشتییەكان.

  • بردنە سەرەوەی تەمەنی هاوسەرگیری بۆ 18 ساڵ بۆ سەرجەم كچان و ئافرەتان.

  • دانانی پێوەری لەبار بۆ پارێزگاری لە مافی ئافرەتان و كچانی خەساروەرگر لە شوێنە گشتییەكان كە یاسای حیجابی ئیسلامی تێدا نەسەپێنرێ، وەك كەسانێك بە پێشینەی كەمایەتی (مەسیحی، یەهودی، زەردەشتی، بەهایی) یا كچانی ژێر 9 ساڵی كۆچی مانگی (8 ساڵ و 7 مانگ).

  • گەرەنتی دەستڕاگەیشتنی یەكسان بەسەرجەم بوارەكانی خوێندن و كار بۆ سەرجەم ئافرەتان و كچان، بەتایبەت ئەوانەی كە لە كەمایەتی دینی و نەتەوەییەكانن.

  • زیادكردنی سەرچاوە و درێژەدان بە پتەوتركردنی هاوكاری لەنێوان دەوڵەت و دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بە وردبوونەوە لەسەر پێشكەوتنی مافی ئافرەتان لە پێكهاتن بە یاسای بنەڕەتی نێودەوڵەتی.

  • خێراتركردن و گەرەنتی كردنی ئەنجامدانی سەرجەم مادەكانی رێككەوتننامەی مافی منداڵ و پێشنووسی ئەو بۆ سیاسەتەكان و یاسا میللیەكان كە منداڵانی كچ لە سەرجەم پێشینەكان دەخاتە ژێركاریگەری خۆی.



[1] پایدار، پروین. ئافرەتان لە پرۆسەی سیاسی سەدەی بیستەمی ئێران، كەمبریج: بڵاوكراوەكانی زانكۆی كەمبریج، 1995.

[2] هەمان سەرچاوە.

[3] كیان، ئازادە "ئافرەتان و سیاسەت لە ئێرانی پۆست ئیسلامی: رێڕەوی گۆڕانی ئاگایی جنسی"، گۆڤاری ئینگلیزی ستۆدیۆی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ژمارە 24، شمارەی یەكەم، 1997، بڵاوكراوەی پێشوو 75 – 96.

[4] ناوەندی ئاماری ئێران.

[5] سەرژمێری میللی ئێران لە حەشیمەتی و نیشتەجێبوون، 2006.

[6] رۆژنامەی كەیهان، 7ی ئاوریل 1980.

[7] رۆژنامەی اتحاد، 23ی ژانویە 1985.

[8] رۆژنامەی اتحاد، 24ی ئۆكتۆبر 1987.

[9] اسفندیاری، هالە. "بزووتنەوەی ئافرەتان" بنەماكانی ئێران: دەسەڵات، سیاسەت و سیاسەتی ئەمریكا، رابین رایت، USIPT 2011.

[10] "سەركوتی ئافرەتان" نیۆیۆرك تایمز، 7ی فێوریە 2008.

[11] كیان، ئازادە، "ئافرەتان و سیاسەت لە ئێرانی پۆست ئیسلامی: رێڕەوی گۆڕانی ئاگایی رەگەزی" گۆڤاری ئینگلیزی ستۆدیۆی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ژمارە 24، ژمارەی یەكەم، 1997، بڵاوكراوەی پێشوو 75 – 96.

[12] "چالاكوانانی ئافرەتانی ئێران سەركەوتن لە رەشنووسی چەندهاوسەری دا دەبینن"، رۆیتەرز، 2ی سێپتامبر 2008.

[13] فەتحی، نازیلا، "دەستپێكردن لە ماڵەوە، خەباتی ئافرەتانی ئێران بۆ مافەكانیان"، نیۆیۆرك تایمز، 12ی فێوریە 2009.

[14] تیزدال، سیمۆن. "دانانی یەكەمین وەزیری ئافرەتی ئێران لە 30 ساڵدا"، گاردیەن، 3 سێپتامبر 2009.

[15] چوار پیاوی هەڵگری دوو رەگەزنامەیی دەستگیر كران كە بریتیبوون لە سیامەك نەمازی، باسر نەمازی، رابین شاهینی و كەمال فروغی.

پی دی اف دانلوود کنید
همچنین در دسترس: English فارسی آذری